Turkiy xalqlar

Turkiy xalqlar — turkiy oilaga mansub tillar bilan bog‘langan xilma-xil jamoalar. Bu til va tarixga oid umumiy atama bo‘lib, bitta millat, yagona din yoki hamma uchun bir xil nasabni anglatmaydi. «Turkiy» tushunchasi odatda Turkiya va turk tiliga nisbatan ishlatiladigan «turk» atamasidan kengroqdir.

Tillar

Turk, ozarbayjon, turkman, o‘zbek, uyg‘ur, qozoq, qirg‘iz, tatar, boshqird, saxa va chuvash tillari shu oilaga kiradi. Ularning adabiy an’analari turlicha va hammasi ham o‘zaro tushunarli emas. Tilshunoslar qarindoshlikni meros bo‘lib qolgan lug‘at va muntazam grammatik mosliklar orqali o‘rganadi; aloqalar natijasidagi o‘xshashlik boshqa masaladir. Chuvash tili o‘g‘ur tarmog‘ini ifodalaydi, qolgan tirik turkiy tillar esa odatda umumturkiy guruhga birlashtiriladi. Katta guruh ichidagi tasnif hanuz tadqiq qilinmoqda.

Xalqlar va geografiya

Turkiyzabon jamoalar Bolqon va Anadoludan Kavkaz, Volga–Ural va Markaziy Osiyo orqali Janubiy Sibir, Shinjon hamda Shimoli-Sharqiy Sibirgacha yashaydi. Ko‘chishlar boshqa hududlarda ham jamoalar paydo bo‘lishiga olib kelgan. Fuqarolik, etnik mansublik va til bilish bir-biriga bog‘liq, ammo alohida tushunchalardir; davlat nomi har bir fuqaroning etnik mansubligini belgilamaydi.

Mamlakat bo‘limlari bu geografiyaning faqat bir qismini qamraydi. Dastlabki xalqlar katalogiga chuvashlar, gagauzlar va qoraqalpoqlar kiritildi. Ularning tarixi yirik davlatlar haqidagi hikoyalar soyasida qolmasligi kerak.

Nomlar va ilk dalillar

Türk nomi 552-yilda tashkil topgan VI asr xoqonligi bilan ishonchli bog‘langan. Undan oldingi dasht ittifoqlariga keyingi xalqlarning tili yoki kimligini avtomatik nisbat berib bo‘lmaydi. Xunnular orasida Moduning hokimiyatga kelishi odatda miloddan avvalgi 209-yilga sanalanadi. Xunnularning til tarkibi bahsli: turkiyzabon guruhlar qatnashgani haqidagi faraz butun ittifoqni shubhasiz birinchi turkiy davlat deb atashga asos bo‘lmaydi.

Tarixiy o‘zgarishlar

Birinchi va Ikkinchi Turk xoqonliklari, keyin uyg‘ur, xazar va boshqa davlatlar dasht jamoalarini qo‘shni imperiyalar va savdo shaharlari bilan bog‘lagan. Ularning hokimiyati ostida turli tillarda so‘zlashuvchi aholi yashagan. O‘tmishdagi siyosiy nomlarni zamonaviy etnik xaritaga bevosita ko‘chirish mumkin emas.

Qoraxoniylar Markaziy Osiyoda islomiy turkiy yozma madaniyat shakllanishida qatnashgan. Saljuqiylar kengayishi va keyingi ko‘chishlar Anadoluni o‘zgartirgan, mo‘g‘ul istilolari esa Yevroosiyoning katta qismini qayta tashkil etgan. Anadolu saljuqiylar saltanati keyinchalik mo‘g‘ullar hokimiyatiga qaram bo‘lgan. Bosqin, ko‘chib joylashish, savdo, nikoh va til almashinuvi birga ta’sir qilgan: bitta jang butun aholining dini yoki tili almashgan sanani belgilamaydi.

Usmonli, Rossiya, Sin va sovet boshqaruvi turkiyzabon jamoalar uchun turli siyosiy va ta’lim sharoitlarini yaratgan. XX asr chegaralari, maktab, yozuv islohotlari va migratsiya til qo‘llanishi hamda jamoaviy o‘zlikni o‘zgartirgan. Xronologiya tanlangan voqealarni yoritib, bahsli talqinlarni ko‘rsatadi.

Madaniyat va din

Barcha turkiy xalqlarga xos yagona urf-odatlar majmuasi yo‘q. Xo‘jalik dehqonchilik, chorvachilik, shahar hunarmandchiligi va sanoat mehnatini qamraydi. Diniy hayot islom, nasroniylik, buddaviylik, turli mahalliy odatlar va dunyoviy qarashlarni o‘z ichiga oladi. Til oilasi diniy jamoa emas.

Taom an’analari, Navro‘z, musiqa va hunarlarni aniq mahalliy misollar orqali qiyoslang. Cholg‘u va taomlar til chegaralaridan o‘tishi, o‘xshash nomlar esa turli tayyorlash yoki foydalanish usullarini anglatishi mumkin. Mamlakat maqolalari qoralama bo‘lib qolmoqda: hujjatlashtirilgan misollar mutaxassis tekshiruvini talab qiladigan umumiy tavsiflardan ajratilgan.

Demografiya va tarixiy baholar

Avvalgi versiyada 2013-yil uchun 150–200 million bahosi berilgan. Bu meros bo‘lib qolgan tarixiy baho, hozirgi aholi soni yoki yangidan tekshirilgan ro‘yxatga olish natijasi emas. Ushbu sharh uni taxminiy o‘sish bilan yangilamaydi. Hisobda yil, hudud va mezon — etnik mansublik, ona tili, til bilish yoki fuqarolik — aniq ko‘rsatilishi kerak. Bu toifalarni shunchaki qo‘shib bo‘lmaydi. Eski to‘liq matn repozitoriy ma’lumot arxivida saqlangan.

Adabiyot va manbalar

Quyidagi manbalar til tasnifi va tarixiy misollarni asoslaydi. Ushbu qisqa sharh notekis tarjima qilingan eski to‘plam o‘rnini egallaydi; u mutaxassis yoki ilmiy taqrizdan o‘tgan deb da’vo qilinmaydigan qoralamadir.