Bizans–Saljuqiylar urushlari

Bizans–Saljuqiylar urushlari — Oʻrta asrlarda Bizans imperiyasi va Saljuqiylar imperiyasi oʻrtasidagi mojarolar turkumi. Ular Kichik Osiyo, Armaniston va Suriyadagi kuchlar nisbatini oʻzgartirib, shu jumladan salib yurishlarini ham qamrab olgan holda ushbu hududlar ustidan nazorat uchun bir qancha urushlarga sabab boʻldi. Bu mojarolar Rum sultonligining 1308-yildagi qulashiga qadar davom etdi.

1071-yildagi Manzikert jangi urushlarning burilish nuqtasi sifatida keng eʼtirof etiladi. Jang Anadoluyni keyingi turkman hujumlari, koʻchishlari va joylashishlari uchun ochib berdi. Bizans qoʻshini 1071-yildan oldin son va jihoz jihatidan zaiflashgan edi; doimiy turkman bosqinlari inqirozga yuz tutgan fema tizimini yemirgan. Manzikertdan soʻng Bizansning Kichik Osiyo ustidan hukmronligi darhol tugamadi va saljuqiylar dushmanlarga ogʻir shartlar ham yuklamadi. Saljuqiylar, turkmanlar, danishmendiylar va Chaka Anadolu yarimorolining koʻp qismini nazoratga olishi, soʻngra ular qirgʻoqlardan siqib chiqarilishi uchun yana taxminan yigirma yil kerak boʻldi.

Urush jarayonida saljuqiylar va ularning ittifoqchilari Misrdagi Fotimiylar xalifaligiga hujum qilib, diniy markaz — Quddusni egalladilar va Aleksey I Komnin harbiy yordam soʻragach, papa Urban IIning Birinchi salib yurishiga chaqirigʻini tezlashtirdilar. Yuz yil ichida bizansliklar saljuqiylarni Kichik Osiyo qirgʻoqlaridan orqaga surib, taʼsirini Levantgacha kengaytirdilar. Biroq Toʻrtinchi salib yurishi va 1204-yildagi Konstantinopolning talon-taroj qilinishidan soʻng Bizans imperiyasi parchalanib, Konstantinopol uchun kurash boshlandi. Mojaro tugashidan oldin saljuqiylar zaiflashgan Nikeiya imperiyasidan yana yerlar bosib oldilar; oxir-oqibat sultonlikning oʻzi moʻgʻullar qoʻliga oʻtib, Rumning qulashi, _gʻoziylar_ning yuksalishi va yakunlovchi Bizans–Usmoniylar urushlariga olib keldi.

Kelib chiqishi

Saljuqiylar imperiyasi 1092-yilda eng katta hududiga ega boʻlgan paytda.

Bizans imperatori Vasiliy II vafotidan keyingi oʻn yilliklar uzoq davom etgan beqarorlik, imperator hokimiyati va harbiy qudratning zaiflashishi bilan oʻtdi; bu taxt vorisligi inqiroziga olib keldi. Shu bilan birga, Vasiliy II davrida jilovlangan shuhratparast viloyat zodagonlari va harbiy magnatlarni tiyish saʼy-harakatlari muvaffaqiyatsizlikka uchradi. X asr oxiri — XI asr boshidagi muvaffaqiyatlar harbiy zodagonlarni oʻlja hisobiga boyitib, davlat ichida siyosiy hokimiyat va taʼsir uchun kurashni keltirib chiqardi: dinatlar erkin dehqonlik va erkin yer egaliklarini oʻzlashtirishga intilardi. Imperiya amaldorlari harbiy zodagonlarning kuchini va isyon koʻtarish ehtimolini kamaytirish maqsadida sarkardalarni lavozimdan olish, butun harbiy korpuslarni tarqatib yuborish va fema qoʻshinlarini moliyaviy qoʻllab-quvvatlashni toʻxtatishga kirishdilar. Bu imperiya hududini himoya qilish uchun zarur boʻlgan odam resurslarini yanada qisqartirdi. Davlat tobora koʻproq yollanma askarlarga tayanardi, ammo bu shuhratparast jangchilar koʻpincha ishonchsiz va isyonga moyil edi.

Konstantin IXni zamondoshlari imperiya sharqiy doimiy qoʻshinining katta qismini fiskalizatsiya qilish yoki toʻliq demobilizatsiya qilish siyosati uchun aybladilar. Ioann Skilitsa, Kekavmen va Mixail Attaliat Konstantinni Iveriya femasi qoʻshinini buzib tashlashda, Armanistondagi 50 000 doimiy askarni doimiy ravishda xizmatdan ozod etishda ayblaydilar — ayni paytda davlat saljuqiy bosqinlariga duch kela boshlagan edi.

Keyingi bir necha oʻn yillikda Bizans imperiyasi bir qator qoʻzgʻolonlarni boshidan kechirdi: ular orasida Grigoriy Taronit, Pyotr Delyan, Teofil Erotikos, Georgiy Maniak, Lev Tornikios, Erve Frankopulos, Isaak Komnin va Nikoulitsas Delfinas qoʻzgʻolonlari bor. Isaak Komnin qoʻzgʻoloni eng hal qiluvchilaridan biri boʻldi, chunki u Hades (Petroe) jangida imperiyaning eng nufuzli sarkardalarining koʻpchiligini yoʻqotishiga olib keldi. Bu fuqarolar urushlari fema qoʻshinlarini qoʻzgʻolon joyiga qarab gʻarbga yoki sharqqa tortib oldi va chegaralarni normanlar, serblar, vengrlar, pecheneglar, saljuqiylar yoki Anadoluydagi yollanma askarlar bosqinlariga ochib qoʻydi.

Bizansliklar X asrda arablarga qarshi muvaffaqiyat qozonayotgan paytda Forsni Gʻaznaviylar imperiyasi boshqarardi. Saljuqiylarning X asrda Forsga koʻchishi gʻaznaviylarning agʻdarilishiga olib keldi. Saljuqiylar oʻrnashib, fors tili va urf-odatlarini qabul qildilar. Ularning Bizans imperiyasi bilan birinchi toʻqnashuvi 1048-yildagi Kapetron jangida boʻlib, u yerda ular orqaga surildi. Shunga qaramay, saljuqiylar qudratli davlat tuzdilar va 1055-yilda Abbosiylar xalifaligidan Bagʻdodni egalladilar. Shundan soʻng abbosiylar islom olamida faqat ramziy hukmdor boʻlib qoldilar. Oldingi muvaffaqiyatlaridan ruhlangan saljuqiylar Levantga va fotimiy Misrga qarshi hujum boshladilar; Misr 1071-yilda Quddusni yoʻqotdi.

Saljuqiylar Anadoluydagi hujumlarini kuchaytirgan paytda Bizans fuqarolar urushlari, norman istilolari, serb qoʻzgʻolonlari, pecheneg qoʻzgʻolonlari va Buyuk sxizma bilan yuzma-yuz kelgan edi; Abbosiylar xalifaligi esa Fotimiylar sulolasiga qarshi urushlar tufayli jiddiy zaiflashgan edi.

Dastlabki toʻqnashuvlar: 1048–1071

Rashididdinning «Jomiʼ at-tavorix» asaridagi Alp Arslon miniatyurasi, 1654-yilgi Usmoniy nusxa, Topqapi saroyi.

1048-yil 18-sentabrda harbiy harakatlar boshlandi: sulton Tugʻrul Ining oʻgay ukasi Ibrohim Inol Bizans imperiyasi va Kldekari gersogligiga qarshi Kapetron jangini olib bordi. 1054-yilda sultonning oʻzi Manzikertni qamal qildi, ammo Vasiliy Apokapes boshchiligidagi himoyachilar saljuqiylarni magʻlub etdilar. XI asr boshidan Markaziy Osiyodan kelgan saljuqiy turklar gʻarbga kengayib, turli arab guruhlarini magʻlub etib, Abbosiylar xalifaligining Bagʻdoddagi hokimiyat tayanchini egalladilar.

Alp Arslonning saljuqiy taxtiga oʻtirishidan soʻng Kichik Osiyo, Armaniston va Kilikiyadagi Bizans mulklariga qarshi bir qator bosqinlar boshlandi; Ani, Qayseri, Niksar, Amoriy, Konya va Xonae kabi yirik shaharlar turklar tomonidan talon-taroj qilindi. 1068 va 1069-yillardagi ikki Bizans qarshi hujumi saljuqiylarni vaqtincha bu yerlardan surib chiqardi va hatto saljuqiylar ittifoqchisi boʻlgan Mirdosiylardan Hierapolis shahrini egalladi. Bizans qoʻshinining keyingi hujumlari turklarni Frot ortiga surib chiqardi.

XV asrga oid anakronistik fransuz manzarasi: Manzikert jangi (Parij, BnF ms. fr. 226, fol. 256r — Batul).

Shunga qaramay, saljuqiylar Anadoluydagi bosqinlarini davom ettirib, Manzikertni egalladilar. Bizans imperatori Roman IV Diogen saljuqiylarga hal qiluvchi zarba berish va oʻz hukmronligiga qonuniylik qoʻshish maqsadida qoʻshin boshqardi. Yurish chogʻida Alp Arslon Manzikertdan chekindi. Uning taktik chekinishi qoʻshiniga bizansliklarga pistirma uyushtirish imkonini berib, 1071-yil 26-avgustda Manzikert jangida hal qiluvchi gʻalabaga erishdi. Gʻalabaning oʻzi oʻsha paytda saljuqiylarga kam yer keltirdi, ammo Bizans imperiyasidagi fuqarolar urushlari, Bolgariyadagi qoʻzgʻolon va Roussel de Bayeul isyoni bilan birgalikda saljuqiylar, danishmendiylar va boshqa turkmanlarning Kichik Osiyoga oqib kirishiga yoʻl ochdi.

Turkiy istilolar: 1071–1096

Bizans imperiyasi 1081-yilda. Bu vaqtga kelib imperiya moliyaviy inqirozda edi: mudofaani kuchaytirish uchun kamaygan aholidan yuqori soliqlar undirilishi kerak edi.

Manzikertdan soʻng saljuqiy turklar Misrdagi Fotimiylar sulolasi tahdid solgan sharqiy yerlariga eʼtibor qaratdilar; biroq Alp Arslon boshqa ittifoqchi turklar va vassallarni Kichik Osiyoda beyliklar tuzishga undadi. Oʻsha davrdagi koʻplab bizansliklar magʻlubiyatni toʻliq falokat deb koʻrmadilar; turklar Anadolu qishloqlarini egallay boshlagach, ular Bizans shaharlariga ham garnizon sifatida — chet el istilochilari sifatida emas, balki turli Bizans guruhlari soʻragan yollanma askarlar sifatida — joylashdilar; hatto bir Bizans imperatori 1078-yilda Nikeiya mudofaasini bosqinchi turklarga topshirgan edi.

Fuqarolar urushi natijasida Bizans taxtiga daʼvogarlar yer berish evaziga turkiy yordam izladilar. Nikeiya kabi shaharlarning yoʻqolishi va Anadoluydagi yana bir magʻlubiyat urushni choʻzdirdi. Fuqarolik mojarosi nihoyat Aleksey I Komnin — ilgari Kichik Osiyodagi isyonlarni bostirish uchun imperiya qoʻshinlarini boshqargan, keyin oʻzi isyon koʻtarib 1081-yilda Bizans taxtini egallagan shaxs — bilan yakunlandi. Alekseyning favqulodda islohotlariga qaramay, Antioxiya va Izmir 1084-yilga kelib yoʻqotildi. Biroq 1078–1084-yillarda Antioxiya arman munofiq Filaret Vrajnuni qoʻlida edi. 1091-yilga kelib Alekseyga meros qolgan Kichik Osiyodagi ozgina Bizans shaharlari ham yoʻqotildi. Ammo Bizans uchun hammasi magʻlubiyat bilan tugamadi: 1091-yilda birlashgan saljuqiy/pecheneg bosqini va Konstantinopol qamali tubdan magʻlub etildi; norman bosqinlari ham toʻxtatilib, imperiya kuchini turklarga qarshi yoʻnaltirishga imkon berdi. Shunday qilib, bizansliklar Egey orollarini Chaxasdan qaytarib oldilar, uning flotini yoʻq qildilar va 1094-yilda Marmara dengizining janubiy qirgʻogʻini ham tikladilar.

1094-yilda Aleksey Komnin papa Urban IIga qurol, oziq-ovqat va malakali qoʻshin soʻrab xabar yubordi. 1095-yildagi Klermont soborida papa Quddusni egallash va shu bilan birga Sharqda nasroniylikni islom tajovuzidan himoya qila olmayotgan Bizans imperiyasiga yordam berish uchun salib yurishini vaʼz qildi. Salib yurishlari Bizans imperiyasiga koʻplab muhim Anadolu shaharlarini qaytarib olishda yordam bersa-da, 1204-yilda imperiyaning parchalanib ketishiga ham olib keldi; oʻsha paytda bizansliklar oʻz yerlarini zoʻrgʻa ushlab turardi.

Bizans saqlanib qoladi: 1096–1118

XV asrga oid Antioxiya qamali tasviri; askarlar anakronistik ravishda zanjirli zirh oʻrniga plastina zirh kiygan holda koʻrsatilgan.

Birinchi salib yurishi davrida Anatoliya, 1097-yil

Birinchi salibchilar Alekseyning Gʻarbga murojaatidan soʻng 1096-yilda yetib keldi. Bizansliklar va salibchilar oʻrtasidagi kelishuvga koʻra, turklardan qaytarib olingan har qanday Bizans shahri imperiyaga topshirilishi kerak edi.

Bu salibchilar uchun foydali edi: ular egallangan shaharlarda garnizon qoldirib, jangovar kuchini kamaytirishi shart emas edi va taʼminot yoʻllarini saqlab qolardi. Bizansliklar esa dushman hududida salibchilarni oziq-ovqat bilan taʼminlardi; Aleksey qoʻshinlari xavfli vaziyatlarda zaxira sifatida xizmat qilardi. Salibchilar avvalo 1097-yil 6-mayda Nikeiyaga hujum qildilar. Qilich Arslon I salibchi qoʻshinlarining ulkanligi sababli u yerdagi turklarga yordam bera olmadi; 16-maydagi yana bir kichik magʻlubiyat Qilich Arslonni chekinib, shaharni tashlab ketishga undadi; shahar 19-iyunda bizansliklarga taslim boʻldi. Shundan soʻng Dorileydagi hal qiluvchi gʻalaba salibchilarga hujum uchun ochiq Kichik Osiyoni berdi: Sozopolis, Filomeliy, Ikoniy, Pisidiya Antioxiysi, Gerakleya va Qayseri salibchilar qoʻliga oʻtdi; ular Kilikiyagacha yetib borib, Kilikiya Armaniston bilan ittifoq tuzdilar.

Afsuski, Aleksey Komnin uchun bizansliklar bu istilolardan toʻliq foydalana olmadilar: Qayseri Rum sultonligi tarkibida saljuqiylarga qaytdi; Ikoniy (saljuqiy turklarning kelajakdagi poytaxti) kabi boshqa shaharlar ham shunday boʻldi. Biroq 1097-yildagi yurishda Ioann Duka — megas doux (Alekseyning kuyovi) — quruqlik va dengiz kuchlarini boshqarib, Egey qirgʻogʻi va gʻarbiy Anatoliyaning koʻplab ichki tumanlari ustidan mustahkam Bizans nazoratini tikladi; Izmir, Efes, Sard, Filadelfiya, Laodikeiya va Xoma shaharlarini ruhiy tushkunlikka tushgan turklardan oldi.

Gʻalabalardan soʻng salibchilar saljuqiy ishgʻoli ostidagi Antioxiyani qamal qildilar. Qamal Stefan Bluaskiyning harakatlari tufayli salibchilarning bizansliklarga yordami tugaganini belgiladi. Mosulning saljuqiy hokimi Kerboga Antioxiya yordamiga 75 000 kishilik ulkan qoʻshin yubordi; uning Edessani (yaqinda salibchilar qoʻliga oʻtgan shahar) muvaffaqiyatsiz qamal qilishi salibchilarga 1098-yil 3-iyunda — Kerboga yetib kelishidan bir kun oldin — Antioxiya ni egallashga vaqt berdi. Shunga qaramay, Kerboga qoʻshinlari qalʼaga kirib oldilar; shiddatli va umidsiz janglar salibchilarga hujumni qaytarish imkonini berdi. Shu paytda salibchilardan biri — Stefan Bluaskiy — qochib, Aleksey Komninga yetib bordi va salibchilar yoʻq qilinganini ogohlantirdi; Bizans imperatori orqaga qaytishga majbur boʻldi.

Aleksey I ning bu koʻrinishdagi tashlab ketishi natijasida salibchilar Kerboganing tarqalgan qoʻshinini magʻlub etgach, Antioxiya ni qaytarishdan bosh tortdilar. Bu nafrat tufayli salibchilar asosan saljuqiylar va ularning ittifoqchilariga qarshi bizansliklarga yordam berishni toʻxtatdilar. Keyingi 1101-yil salib yurishi toʻliq magʻlubiyat bilan tugadi va Kichik Osiyoda saljuqiy hokimiyatining mustahkamlanishiga olib keldi; Ikoniy (hozirgi Konya) Rum sultonligining poytaxti etib belgilandi.

1101-yil salib yurishi davrida Anatoliya

Bizansning qarshi hujumi: 1118–1180

Ayasofyadagi Ioann II Komnin mozaikasi

Aleksey I vafoti Ioann II Komninni hokimiyatga olib keldi. Bu vaqtga kelib saljuqiy turklar parchalangan va bir-biriga faqat zaif bogʻlangan edi. Rum sultonligi sobiq ittifoqchilari — danishmendiylar — bilan kurashayotgan edi. Ioann Komnin bundan foydalanib, Anatoliya va Suriyada bir qator yurishlar olib bordi. U Antioxiyagacha Anatoliya janubiy qirgʻogʻini egalladi, Gabras oilasining Trapezundda ajralib chiqqan davlat tuzish urinishini bartaraf etdi va Komninlar oilasining Kastamonudagi ajdodiy uyini qaytarib oldi. Shunga qaramay, turk qarshiligi kuchli edi; Ioann Ikoniydagi saljuqiy poytaxtni ololmadi va barcha istilolarini ham saqlay olmadi — 1130-yillarda Ioann egallagan Gangra shahri yana yoʻqotildi, chunki imperator u yerda atigi 2000 kishilik garnizon qoldirgan edi.

Ioann Suriyadagi bir qator yurishlarga katta vaqt va kuch sarfladi; ular mahalliy salibchi qirolliklari — ayniqsa Edessa va Antioxiya — ustidan hukmronligini taʼkidladi, ammo Bizans imperiyasi uchun uzoq muddatli yer keltirmadi. Imperator yangi boʻlinmalar yollab, Bizans hududida yangi qalʼalar, istehkomlar va mashgʻulot lagerlari bunyod etib, qoʻshinni mustahkamladi. Biroq Suriya yurishlariga sarflangan resurslar Anadolydagidan ancha koʻp edi; bu Ioannning nufuzni uzoq muddatli istilodan muhimroq deb bilganini koʻrsatadi. 1143-yilda imperatorning ovdagi halokatli baxtsiz hodisasi bizansliklarni yanada oldinga siljish imkoniyatidan mahrum qildi.

Ioann II 1143-yilda vafot etib, Bizans imperiyasiga kuchli qoʻshin, sezilarli pul zaxiralari va oshgan nufuz qoldirdi. Yangi imperator Manuel I Komnin tez orada 1146-yilda Konyaga qarshi yurish boshladi — otasining Masʼud I ustidan klient munosabatlarini tiklash va otasining sarkardalari ustidan nazoratni mustahkamlash uchun. Manuel 1158-yilda Antioxiyaga yurganida Rum sultonligini oʻz orqasida qoldirishga yetarli darajada ishonchli his qildi. Biroq 1159-yil bahorida u fitnani bartaraf etish uchun shoshilinch Konstantinopolga qaytishga qaror qildi. Sultonlik yerlaridan oʻtishga ruxsat soʻraldi, chunki bu yoʻl Manuelning Suriyaga olgan yoʻlidan ancha qisqa edi; ammo yangi sulton Qilich Arslon II rad etdi. Manuel baribir oʻtdi, goʻyoki vayronagarchilik keltirdi; qoʻshin Kotyaeion yaqinida Rim yeriga qaytgach, turk hujumi baʼzi yoʻqotishlarga olib keldi. Ehtimol, Manuel Qilich Arslonning oʻtmishdoshi davridagi klient munosabatlarini tiklashga uringan. Mojaro kuchaydi: turklar Laodikeiyani talon-taroj qildilar, Manuel esa Konyaga qarshi yirik yurishga tayyorlandi. Oxir-oqibat diplomatiya gʻalaba qozondi, yurish bekor qilindi va sulton Konstantinopolga keldi. Keyin Manuel eʼtiborini Bolqonda Vengriya bilan mojaroga qaratdi. Nikita Xoniat Manuelni keyingi oʻn yilliklarda Rum qudratining oʻsishiga yoʻl qoʻyganlikda ayblasa-da, bu orqaga nazar tashlab aytilgan hukmdir; Manuelning Konyani klient munosabatlariga qaytarish maqsadi muvaffaqiyatli boʻlgani aniq — buni 1160-yil yoz yoki kuzida bizans elchilarining salibchi davlatlariga oʻtishiga turklarning koʻmaklashishi koʻrsatadi.

XII asrda Bizans va Rum sultonligi oʻrtasidagi mojaro ikki tomonning bosqinlari, Bizansning daryo vodiylaridagi istehkom ishlari va Konyaga qarshi bir qator yurishlar bilan xarakterlanadi. McMahon 2026, 10-betdan.

Hozircha Manuel siyosati mantiqsiz emas edi: imperator sulton bilan tinch-totuv yashashni oʻrnatdi va turkmanlarga Bizans yerlarida yaylov uchun toʻlashga ruxsat berish kabi choralarni joriy etdi — ular aniq bosqinlarni toʻxtatishga qaratilgan edi. Pergam yaqinida Egey qirgʻogʻining shimoliy qismida Neokastra femasining tuzilishi ham Xoniat tomonidan maqtovga sazovor boʻldi. Biroq Qilich Arslon Manuel bilan oldingi kelishuvga binoan topshirishi shart boʻlgan Sebasteya shahrini bermagach, imperator 1176-yilda urush eʼlon qildi va poytaxt Ikoniyni olish niyatida taxminan 30 000 kishilik juda katta qoʻshinni saljuqiy yerlariga olib kirdi. Biroq Bizans kuchlari togʻ dovonida pistirmaga tushib, ikkala tomon ham ogʻir yoʻqotishlarga uchradi. Bu jang — Miriokefalon jangi — Bizansning istilo yurishidan voz kechilishiga olib keldi.

1180-yilda qizil rangda Bizans yerlari, Ikoniy sultonligi va toʻrt amirlik. Urush va relyef xususiyatiga koʻra, chegaralar doimo ikki tomonning bosqin otryadlari tomonidan buzilgan.

Jang taktik jihatdan noaniq yakunlandi; ikkala rahbar ham tinchlik izlashga intilardi. Shundan soʻng Manuel qoʻshini Anadoluydagi turklar bilan toʻqnashuvlarni davom ettirdi va Meandr vodiysida kichikroq, ammo yana noaniq jangda ularni magʻlub etdi. Bu qisqa dam olishdan qatʼi nazar, Miriokefalon yoʻqotishlar koʻrsatganidan ancha muhim oqibatlarga ega edi — 1176-yildan keyin Kichik Osiyoda Bizansning qayta istilosi boʻlmadi; Aleksey boshlagan jarayon eng yaxshi holatda tugallanmagan qoldi. Saljuqiylar uchun danishmend yerlarini qoʻlga kiritish gʻalaba boʻldi; biroq ular yana qoʻshni nizolar bilan toʻqnashib, ikkala rahbar soʻragan tinchlik shartnomasiga kelishdi. Shartnomaga koʻra, Manuel Doriley va Sublaeumdagi qoʻshin va istehkomlarni olib chiqishi shart edi.

Biroq Manuel Komnin rad etdi; Qilich Arslon shartnomani majburan bajarishga uringanida turk qoʻshini Bizans yerlariga bostirib kirib, Egey qirgʻogʻigacha bir qator Bizans shaharlarini talon-taroj qildi va mintaqadagi Bizans nazoratining yuragini zarba ostiga oldi. Shunga qaramay, imperator tomonidan turk bosqinini qaytarish uchun yuborilgan Ioann Vatats Meandr vodiysidagi Hyelion va Leimocheir jangida turklarni pistirmada magʻlub etdi. Turk qoʻmondoni va koʻplab askarlari qochishga urinayotganda oʻldirildi, oʻljaning katta qismi qaytarib olindi; tarixchilar buni Bizans qoʻshini hali ham kuchli ekanligi va gʻarbiy Kichik Osiyo mudofaa dasturi hali ham muvaffaqiyatli ekanligi belgisi deb baholaganlar. Meandrdagi gʻalabadan soʻng Manuelning oʻzi kichik qoʻshin bilan Kotyaeum janubidagi Panasium va Laceriumdan turklarni haydab chiqardi. Biroq 1178-yilda Bizans qoʻshini Charaxda turk kuchlari bilan uchrashib, chekindi; turklar koʻp chorva qoʻlga kiritdilar. Vifiniyadagi Klavdiopol shahri 1179-yilda turklar tomonidan qamal qilindi; Manuel shaharni qutqarish uchun kichik otliq otryadni boshqarishga majbur boʻldi; hatto 1180-yilda ham bizansliklar turklar ustidan gʻalaba qozonishdi.

Biroq uzluksiz urushlar Manuelning sogʻligʻiga jiddiy taʼsir koʻrsatdi; u kasallanib, 1180-yilda uzoq davom etgan isitmadan vafot etdi. Bundan tashqari, Manzikertdagi kabi, ikki kuch oʻrtasidagi muvozanat asta-sekin siljiy boshladi — Manuel vafotidan soʻng turklar tobora gʻarbga, Bizans yerlarining ichkarisiga siljishdi.

Saljuqiylar imperiyasining qulashi: 1194–1260

1194-yilda Saljuqiylar imperiyasidagi Tugʻrul Xorazmshohlar shohi Tekish (Batulda) tomonidan magʻlub etildi va Saljuqiylar imperiyasi nihoyat quladi. Sobiq Saljuqiylar imperiyasidan faqat Anadolydagi Rum sultonligi qoldi. Sulola XIII asr oʻrtalarida zaiflashgani sari moʻgʻullar 1260-yillarda Anadoluga bostirib kirib, uni Anadolu beyliklari deb atalgan kichikroq knyazliklarga boʻlib tashladilar.

Xulosa

Anatoliya deyarli 1000 yil Rim hukmronligi ostida boʻlgan boʻlsa-da, saljuqiylar oʻz mulklarini tezda mustahkamladi. Bu ularga yerlarini saqlab qolish imkonini berdi va Komninlar tiklanishi davrida bizansliklar uchun qayta istiloni yanada qiyinlashtirdi. Natijada hatto Bizans imperiyasi fuqarolik nizolariga botmagan paytda ham saljuqiy turklarni magʻlub eta olmadi — ular kamdan-kam hollarda bizansliklarga jangni majburlashga yoʻl qoʻyardilar; shuning uchun Ioann Komninning yurishlari sekin kechardi.

Manzikert oqibatlari.

Eski Rim davlati chegaralaridagi koʻplab dushmanlar tufayli doimiy urush holatida edi: janub va sharqda musulmonlar, shimolda slavyanlar, gʻarbda franklar. Bizans imperiyasi qoʻshin fuqarolik mojarosiga botgan bir necha oʻn yillik ichida normanlar, pecheneglar va turklar bilan yuzma-yuz kelishi kerak edi.

Yaqin Sharq asrlar davomida Fotimiylar xalifaligi va Bizans imperiyasi qudrati ostida hukmronlik qilingan edi; XIII asr oxiriga kelib ikkalasi ham kuch koʻrsatishga qodir emas edi: fotimiylar kurd taʼsiridagi Ayyubiylar tomonidan agʻdarilgan, bizansliklar esa saljuqiylar tomonidan jiddiy zaiflashtirilgan edi. Hokimiyat XIV asrga kelib mamluklarga, keyin XV asr oxiri — XVI asr boshida yana turklarga oʻtdi. Nasroniy qirollik Yaqin Sharqda endi hech qachon bunchalik katta harbiy va siyosiy kuchga ega boʻlmadi. Turklar Anadoluda tobora mustahkamlanar ekan, mahalliy aholi sufiylik faoliyati orqali islomga oʻtdi; bu qayta istilo imkoniyatlarini yanada kamaytirdi.

Kichik Osiyoga turk bosqinlarining birinchi toʻlqini (XI–XIII asrlar) taʼsir etgan aholi punktlari va hududlar

Urush Gʻarb xristianligiga Muqaddas yerni musulmon hukmronligidan ziyorat/ozod qilish uchun ekspeditsiya/ziyoratlar uyushtirish imkoniyatini ham berdi. Vaqt oʻtib, bu salibchilar Muqaddas yerda oʻz feodlarini tuzdilar; ularning manfaatları Bizans imperiyasi bilan baʼzan mos kelgan, koʻpincha esa toʻqnashgan va oxir-oqibat salibchi davlatlar ham, Bizans imperiyasi ham zaiflashgan.

Turklar uchun bu yangi qudrat davrining boshlanishi edi. Gʻarbdan salibchilar, sharqdan moʻgʻullar va turkiy qabilalar hujumlariga qaramay, turklar usmoniylar ostida asta-sekin buyuk kuchga aylandilar. Usmoniylarning yuksalishi Rum sultonligining qulashi va Bizans imperiyasining boʻlinishi bilan parallel kechdi. Anadoludagi hokimiyat boʻshligʻidan sultonlik zodagonlaridan biri — Usmon I — osonlik bilan foydalandi. Bizans imperiyasi uchun vaziyat Peloponnesdagi lotin mavjudligi va Bizans chegaralariga bosim oʻtkazishda davom etayotgan bolgarlarning oʻsib borayotgan qudrati tufayli yanada yomonlashdi. Vaqt oʻtib, bizansliklar usmoniylarni Yevropa quruqlikka olib oʻtib, bolgarlarga qarshi jang qilishga chaqirishga majbur boʻldilar; bu usmoniy turklarga Yevropada mustahkam oʻrin berdi. Usmon beyligining yaqinligi bizansliklar va usmoniylar oʻrtasidagi toʻqnashuvni muqarrar qildi. Bizansliklar usmoniylarga teng kelishi mumkin edi, ammo Konstantinopol gʻarbidagi voqealar, fuqarolar urushi va Bizans–Usmoniylar urushlaridagi qobiliyatsiz rahbarlik 1453-yil 29-mayda Konstantinopolning qulashiga olib keldi.

Shuningdek qarang

• Arab–Bizans urushlari
• Bizans harbiy kuchi
• Bizans–Usmoniylar urushlari
• Bizans imperiyasining tanazzuli
• Komninlar qoʻshini

Adabiyotlar

• Matthew of Edessa's Chronicle Volume II. Translated by Bedrosian, Robert. Sophene. 2017. ISBN 978-1-925937-71-8.
• Beihammer, Alexander Daniel (2017). Byzantium and the Emergence of Muslim-Turkish Anatolia, Ca. 1040-1130 Volumen 20 de Birmingham Byzantine and Ottoman Studies. Taylor & Francis. ISBN 9781351983860.
• Bentley, Jerry H.; Ziegler, Herbert (2006). Traditions & Encounters a Global Perspective on the Past (3rd ed.). Boston: McGraw–Hill. ISBN 0-07-295754-9.
• Brunet de Presle, Wladimir; Bekker, Immanuel, eds. (1853). Corpus scriptorum historiae Byzantinae: Michaelis Attaliotae historia (in Ancient Greek and Latin). Weber.{{[cite book](https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Cite_book)}}: CS1 maint: ref duplicates default (link)
• Findley, Carter V. (2005). The Turks in World History. Oxford University Press.
• Kaldellis, Anthony (2017). Streams of Gold, Rivers of Blood: The Rise and Fall of Byzantium, 955 A.D. to the First Crusade. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-1902-5322-6.
• Madden, Thomas F. (2005). Crusades the Illustrated History (1st ed.). Ann Arbor: University of Michigan Press. ISBN 0-472-03127-9.
• Sherrard, Philip (1966). Great Ages of Man: Byzantium. New York: Time-Life Books.
• Sullivan, Denis (2021). "Technical aspects of siege warfare in the eleventh century". In Theotokis, Georgios; Meško, Marek (eds.). War in Eleventh-Century Byzantium. Routledge. pp. 315–331.
• Vryonis, Speros (1971). The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamization from the Eleventh through the Fifteenth Century. University of California Press. ISBN 0-520-01597-5.
• Yakupoğlu, Cevdet (2022). Malazgirt Savaşı Öncesi Anadolu'ya Yapılan Türk Akınları (in Turkish). Boğaziçi Yayınları.

Qoʻshimcha adabiyotlar

• Cahen, Claude (1968). Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330. New York: Taplinger.
• Chahin, Mark (2001). The Kingdom of Armenia. London: Routledge. ISBN 0-7007-1452-9.
• Cheynet, Jean-Claude (1998). "La résistance aux Turcs en Asie Mineure entre Mantzikert et la Première Croisade". ΕΥΨΥΧΙΑ. Mélanges offerts à Hélène Ahrweiler (in French). Paris: Éditions de la Sorbonne. pp. 131–147. ISBN 9782859448301.
• Grant, R. G. (2005). Battle a Visual Journey Through 5000 Years of Combat. London: Dorling Kindersley. ISBN 1-4053-1100-2.
• Haldon, John (2002). Byzantium at War: AD 600–1453. Oxford: Osprey. ISBN 1-84176-360-8.
• Lau, Maximilian (2023). Emperor John II Komnenos: Rebuilding New Rome 1118-1143. Oxford: Oxford University Press.
• Magdalino, Paul (1987). "Isaac sebastokrator (III), John Axouch, and a case of mistaken identity". Byzantine and Modern Greek Studies. 11: 207–214. doi:10.1179/030701387790203046.
• McMahon, Lucas (2025). "Manuel I Komnenos' policy towards the Sultanate of Rum and John Kontostephanos' embassies to Jerusalem, 1159–61". Crusades. 24 (1): 47–66. doi:10.1080/14765276.2024.2405810.
• McMahon, Lucas (2026). "Avoiding Konya: How to go to the Holy Land in the Twelfth Century". Journal of Medieval History. 52 (1): 1–36. doi:10.1080/03044181.2025.2568481.
• Mango, Cyril (2002). The Oxford History of Byzantium (1st ed.). New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-814098-3.
• Parker, Geoffrey (2005). Compact History of the World (4th ed.). London: Collins. ISBN 0-00-721411-1.
• Phillips, Jonathan (2014). The Crusades, 1095–1204. New York: Routledge. ISBN 978-0-415-73636-7.
• Treadgold, Warren T. (1997), A History of the Byzantine State and Society, Stanford, CA: Stanford University Press, ISBN 0-8047-2630-2

Manba

Ushbu sahifa inglizcha Wikipedia maqolasining Byzantine–Seljuk wars tarjimasi hisoblanadi (CC BY-SA 4.0). Asl mualliflar — maqola tarixida.