Turkmanistonning moddiy madaniyati

Turkmaniston moddiy madaniyati uy qurish, oziq saqlash, kiyinish, hayvon parvarishi va ijtimoiy makonni tartibga solishda ishlatiladigan buyumlarni qamraydi. Ular yasaladi, meros qilinadi, sotib olinadi, taʼmirlanadi va qayta ishlatiladi. Ularning maʼnosi tashqi koʻrinishidan tashqari foydalanish hamda odamlar oʻrtasidagi munosabatlardan tugʻiladi. Oddiy sandiq, idish yoki yostiq ham oila tarixi, kundalik mehnat va mehmon kutish tartibi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Shu sababli buyumlarni faqat bezak namunasi sifatida emas, balki ularning ishlatilishi va almashinuvi orqali ham tushunish zarur.

Tarixiy va geografik kontekst

Quruq yerlardagi chorvachilik, voha dehqonchiligi va shahar savdosi turli, biroq bir-biriga tutash buyumlar majmuasini talab qilgan. Hayvon bilan yuradigan oilaga ko‘chma jihoz, o‘troq uyga saqlash idishi, dehqonchilik quroli, mebel va suvga oid anjomlar kerak bo‘lgan. Koʻchma jihozning tashishga qulayligi, o‘troq uy buyumining esa uzoq muddat saqlashga mosligi muhim edi. Bozorlar mahalliy ustalarni metall, mato, sopol va keyinchalik sanoat mahsulotlari bilan bogʻlagan.

Zamonaviy uy-joy, yoʻllar va isteʼmol tovarlari xonadondagi buyumlar tarkibini oʻzgartirdi. Plastik idish, zavod mebeli va tayyor kiyim qoʻlda yasalgan narsalar bilan birga yashaydi. Anʼanaviy shakldan foydalanish turmush tarzi oʻzgarmaganini anglatmaydi: buyum amaliy, esdalik yoki marosimiy vazifani bajarishi mumkin. Uning yamoqlari, almashtirilgan qismlari va kundalik parvarishi ko‘pincha muzeycha tasnifdan ko‘ra ko‘proq maʼlumot beradi.

Turar joy va uy makoni

Ak öý, “oq uy”, boshqa Markaziy Osiyo oʻtovlariga qarindosh boʻlgan kigiz qoplamali ko‘chma turar joydir. Uning yigʻiladigan devor karkasi, tom ustunlari, kigiz qatlami, arqon va eshigi qismlarni tashish hamda tuzatishga imkon beradi. Qismlar zaruratga qarab ajratilishi, ko‘chirilishi va yangilanishi mumkin. U chorvadorlar uchun mavsumiy boshpana bo‘lishi, shuningdek doimiy uy yonida bayram, ko‘rsatish yoki mehmon qabulida tikilishi mumkin. Shu tariqa uning vazifasi faqat bir turdagi turar joy bilan cheklanmaydi.

Ichkarida ko‘rpa, sandiq, qop, idish va matolar uxlash, saqlash, pishirish hamda mehmon joyini ajratadi. Buyumlarning aylana makondagi joylashuvi xonadon kattaligi, iqlim va mehmon kutilishiga qarab oʻzgaradi. Doimiy uylarda ham gilam, yostiq, pol qoplamasi hamda past yoki odatiy balandlikdagi mebel turli birikmada ishlatiladi. Xona dam olishdan tashqari ovqatlanish, suhbatlashish va mehmon kutish uchun ham qayta tashkil qilinadi.

Kiyim va shaxsiy bezak

Kiyim iqlim, mehnat, yosh va tadbirga qarab tanlanadi. Uzun ko‘ylak, ko‘ylakcha, shim, ustki kiyim, bosh kiyim va poyabzal toʻqilgan mato, kigiz, charm hamda sanoat gazlamasidan tayyorlangan. Matoning qalinligi, kiyim qatlamlari va bichimi issiq-sovuqqa hamda bajariladigan ishga moslanadi. Kashtali yoqa va yeng bayram kiyimini kundalik kiyimdan ajratishi mumkin, biroq bezak miqdori va uslubi doim bir xil emas. Tayyor kiyimlar tarqalgan sharoitda ham ayrim xonadonlarda tikish, taʼmirlash va bezash koʻnikmalari saqlanadi.

Kumush va boshqa materialdagi marjon, osma, bilaguzuk hamda bosh bezaklari shaxsiy ziynat va oilaviy meros bo‘lib xizmat qiladi. Ularning vazni, naqshi va shakli hudud hamda davrga qarab farq qiladi. Hozir ayrim buyumlar kundalikda kichikroq shaklda taqiladi, boshqalari esa suratga tushish, toʻy yoki koʻrgazma uchun ehtiyotlab saqlanadi. Buyumning kimdan meros bo‘lgani va qachon taqilishi uning qiymatini belgilashda materiali kabi muhim boʻlishi mumkin.

Uy qurollari va saqlash

Pishirish uchun qaynatish, non yopish, suv tashish va choy tortishga moʻljallangan idishlar kerak. Yogʻoch buyum, pichoq, patnis, metall qozon, sopol va shisha idishlar uy ishining turli tomonlarida ishlatiladi. Don, quritilgan oziq, mato va ko‘rpa sandiq, qop, shkaf yoki plastik idishda mavjud makonga qarab saqlanadi. Uy kichik boʻlsa, saqlash jihozi oʻtirish makonini tashkil etishda ham qatnashishi mumkin.

Hayvon parvarishida arqon, egar, yem jihozi, qaychi va tashish anjomlari, dehqonchilikda esa sugʻorish, hosil yigʻish va ekinni qayta ishlash qurollari ishlatiladi. Bunday narsalar koʻpincha uzoq vaqt taʼmirlanib ishlatiladi. Ularning yeyilishi, qoʻshimcha qismi va egasining ehtiyojiga moslashtirilishi buyumning amaliy tarixini koʻrsatadi. Uy, chorva va dalaga oid jihozlar bir oilada mavsumga qarab birgalikda kerak boʻlishi mumkin.

Hunar, almashinuv va foydalanish

Ayol va erkaklar yigirish, tikish, yogʻochsozlik, metall hamda charm ishining turli bosqichlarida qatnashishi mumkin; bo‘linish uy va kasbga qarab farq qiladi. Buyumlar o‘z ehtiyoji uchun yasaladi, mutaxassis ustaga buyurtma qilinadi yoki bozordan olinadi. Koʻnikmalar qarindoshlar, ustoz-shogirdlik va rasmiy taʼlim orqali uzatiladi. Bir ustaning mehnati boshqa xonadonning kundalik ishi bilan bogʻlanib, bozor orqali kengroq aylanishga kirishi mumkin.

Gilamlar muhim, biroq alohida ixtisoslashgan moddiy amaliyot sohasidir; ularning toʻqilishi, naqsh atamalari va tijoriy aylanishi gilam toʻqish haqidagi maqolada yoritiladi. Moddiy madaniyat bezakdan ko‘ra foydasi bilan qadrli oddiy buyumlarni ham qamraydi. Tez-tez ishlatiladigan lagan, arqon, sandiq yoki taʼmirlangan asbob naqshli buyum kabi oila hayoti haqida maʼlumot beradi.

Farqlar

Shahar kvartirasi, qishloq uyi, chorvador qoʻnimi va mavsumiy aralash hayotda buyumlar farq qiladi. Oila daromadi meros qolgan, qoʻlda yasalgan va sanoatda ishlab chiqarilgan narsalarning nisbatiga taʼsir qiladi. Bozorga yetish, mahalliy hunar va uyda mavjud joy mato, jihoz, asbob hamda taʼmirlash shaklini belgilaydi. Bir hududda uchraydigan buyum boshqa joyda bo‘lmasligi yoki boshqa maqsadda ishlatilishi mumkin; bu farqlarni yagona qatʼiy anʼana emas, turli ehtiyojlarga berilgan amaliy javob deb koʻrish kerak.

Shuningdek qarang

• Gilam toʻqish
• Ot madaniyati
• Mehmondoʻstlik

Hujjatlashtirilgan misol

Gilamlar pol va devorlarni bezaydi; UNESCO tug‘ilish, ibodat, to‘y va motam uchun tayyorlanadigan buyumlarni ham qayd etadi. UNESCO: Traditional Turkmen carpet making.

Ko‘rsatilgan manba ushbu misolni tasdiqlaydi. Umumiy sharh tahririy qoralama bo‘lib, mahalliy odatlar va tarixiy talqinlar mutaxassis tekshiruvini talab qiladi.